Dərman ixracında İnkoterms 2020: EXW, FCA, CIP, yoxsa DAP?

Dərman ixracında İnkoterms qaydasının seçimi soyuq zəncirdə daşımanı kimin təşkil edəcəyini, gömrük rəsmiləşdirməsini kimin aparacağını və riskin alıcıya hansı məqamda keçəcəyini müəyyən edir. ICC-nin İnkoterms 2020 toplusunda 11 qayda var: istənilən nəqliyyat növü üçün yeddi qayda (EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP) və yalnız dəniz və daxili su yolu üçün dörd qayda (FAS, FOB, CFR, CIF). Dərmanların avtomobil və ya hava yolu ilə göndərilməsində adətən birinci qrupdan seçim edilir. ABŞ Beynəlxalq Ticarət Administrasiyasının xatırlatdığı kimi, İnkoterms mülkiyyət hüququnun keçməsini və ödəniş qaydasını tənzimləmir; bunlar alqı-satqı müqaviləsində ayrıca yazılmalıdır.

EXW (Ex Works) satıcıya ən az öhdəlik yükləyir. ICC-nin izahına görə EXW-də satıcı ixrac gömrük rəsmiləşdirməsini təşkil etməyə borclu deyil, yalnız alıcıya sənəd və məlumat əldə etməkdə kömək edir. ICC ixrac rəsmiləşdirməsində çətinlik gözləyən alıcılara ixrac rəsmiləşdirməsinin öhdəliyini və xərcini satıcıda saxlayan FCA qaydasını seçməyi tövsiyə edir. FCA-da satıcı malı alıcının təyin etdiyi daşıyıcıya təhvil verir və risk həmin anda keçir. Türkiyədən dərman ixracı İTS bildirişləri və TİTCK tələbləri ilə bağlı olduğundan, ixrac rəsmiləşdirməsini Türkiyə ixracatçısında saxlayan FCA əczaçılıq göndərişləri üçün praktik seçimdir.

CPT və CIP-də satıcı təyinat yerinə qədər daşıma müqaviləsini bağlayır və haqqını ödəyir, lakin təhvil mal satıcının seçdiyi daşıyıcıya verildikdə baş verir. CIP-də satıcı əlavə olaraq daşıma zamanı alıcının riskini sığortalayır; İnkoterms 2020 tələb olunan təminatı Institute Cargo Clauses (A) səviyyəsinə qaldırıb. ICC-nin 2025-ci ilin yanvarında dərc etdiyi milli maneələr hesabatına görə Azərbaycanda və Qazaxıstanda xarici nəqliyyat sığortası CIF və CIP üzrə giriş məntəqəsinə qədər qəbul edilir, ölkə daxilində sonrakı daşıma üçün isə qəbul edilmir. Yüksək dəyərli, temperatura həssas yüklərdə polisin hansı hissəni əhatə etdiyini əvvəlcədən dəqiqləşdirmək lazımdır.

DAP-da satıcı malı təyinat yerində boşaltmağa hazır vəziyyətdə alıcının sərəncamına verir; DPU-da boşaltmanı da satıcı edir; DDP-də isə satıcı idxal gömrüyünü və rüsumları da öz üzərinə götürür. ICC qeyd edir ki, bəzi ölkələrdə xarici şirkətlərin idxal gömrük və vergi əməliyyatlarını aparması qadağandır və bu halda DAP və ya DPU daha uyğundur. Dərmanlar üçün bu xüsusilə vacibdir: məsələn, Qazaxıstanın Səhiyyə Məcəlləsinin 252-ci maddəsi dərman idxalını lisenziyalı topdan satıcılar və istehsalçılar kimi müəyyən şəxslərlə məhdudlaşdırır. Hansı qayda seçilsə də, temperatur izlənməsi və sapma bildirişi kimi GDP öhdəlikləri müqavilədə ayrıca göstərilməlidir. Çatdırılma şərtlərini müzakirə etmək və qiymət təklifi almaq üçün saytımızdakı Dərman Sorğu Formunu doldura bilərsiniz.

Mənbə: ICC, Incoterms 2020 (iccwbo.org); ICC, National regulatory barriers to the Incoterms 2020 rules, yanvar 2025 (library.iccwbo.org); GOV.UK, Incoterms təlimatı (gov.uk); ABŞ Beynəlxalq Ticarət Administrasiyası, Know Your Incoterms (trade.gov); Qazaxıstan Respublikasının "Xalq sağlamlığı və səhiyyə sistemi haqqında" Məcəlləsi, 7 iyul 2020, № 360-VI.