Qazaxıstan, Azərbaycan və Özbəkistanda hansı dərman qruplarına tələbat var? İdxal məlumatları ilə təhlil
UN Comtrade və IQVIA məlumatlarına görə üç ölkədə tələbatın əsasını ümumi reseptli dərmanlar təşkil edir; onkologiya dəyərcə yalnız Qazaxıstanda önə çıxır.
Xülasə
Bu işdə Qazaxıstan, Azərbaycan və Özbəkistanda tələbatın hansı dərman qruplarında cəmləşdiyi və xərçəng dərmanlarının bu mənzərədəki yeri araşdırılır. Üç ölkənin hamısında tələbatın əsasını ümumi reseptli dərmanlar, antibiotiklər və vitaminlər təşkil edir. Həcmcə onkologiya tələbatın mərkəzində deyil. Dəyərcə yalnız Qazaxıstanda, dövlət satınalma kanalında yüksək yerdədir. Azərbaycanda və Özbəkistanda isə böyük ölçülə bilən bazardan çox, ödənilməmiş ehtiyac sahəsi kimi görünür [1][3].
Metod
Üç ölkənin 2023–2025-ci illərdəki dərman idxalı idxalçı ölkələrin məlumatlarına əsaslanan UN Comtrade-in HS kodları üzrə məlumatları ilə təhlil edildi [1]. Bazar həcmi, satış kanalları və ən çox satılan brendlər IQVIA-nın 2026-cı ilin aprelinə aid açıq Avrasiya məlumatlarından götürüldü [3]. Türkiyənin dərman ixracı üçün İEİS hesabatlarından istifadə edildi [2]. Vacib qeyd: xərçəng dərmanlarının ayrıca gömrük kodu yoxdur. Monoklonal anticisimlərin əksəriyyəti HS 300215 koduna aiddir, lakin bu kod immunologiya və nadir xəstəlik bioloji preparatlarını da əhatə edir. Buna görə 300215 yalnız kobud yuxarı hədd göstəricisi kimi istifadə olundu.
Nəticələr: Qazaxıstan
2024-cü ildə dərman idxalı 2,343 milyard $ olub, bunun 104,5 milyon $-ı (4,5%) Türkiyədən gəlib. 2025-ci ildə ümumi həcm 2,712 milyard $-a, Türkiyədən gələn hissə 140,1 milyon $-a yüksəlib [1]. İdxalın 54,5%-i ümumi reseptli dərmanlardır (HS 300490). Monoklonal anticisimləri də əhatə edən 300215 qrupu 270,4 milyon $ ilə idxalın 11,5%-ni təşkil edir. Onun kiloqramının dəyəri təxminən 2 372 $, ümumi dərmanlarda isə təxminən 55 $-dır [1]. IQVIA-ya görə bazar 2,411 milyard $-dır və 41%-i dövlət kanalıdır. Ən çox satılan on brendin üçü xərçəng dərmanıdır (pembrolizumab, osimertinib, ruksolitinib); onların ümumi payı 2,85%-dir və bütün satışları dövlət kanalı ilə həyata keçirilir. Pərakəndədə isə antibiotiklər, ürək-damar və həzm dərmanları önə çıxır [3].
Nəticələr: Azərbaycan
2024-cü ildə dərman idxalı 507,6 milyon $ olub; Türkiyə 99,1 milyon $ (19,5%) ilə birinci tədarükçüdür. 2025-ci ildə Türkiyənin payı 21,0%-ə (110,8 milyon $) yüksəlib [1]. İdxalın 72,4%-i ümumi reseptli dərmanlardır; antibiotik idxalının 29,6%-i Türkiyədən gəlir. 300215 qrupu cəmi 6,4 milyon $-dır (1,3%) [1]. Yalnız aptek satışlarını ölçən IQVIA məlumatına görə bazar 730 milyon $-dır. Ən çox satılan on brendin altısı ürək-damar və antitrombotik dərmanlardır; ilk onluqda xərçəng dərmanı yoxdur. Ən böyük on şirkətin dördü Türkiyə şirkətidir: Gen, Nobel, Vefa və Abdi İbrahim (ümumilikdə 8,74%) [3]. Xərçəng dərmanları dövlət proqramları çərçivəsində də təmin olunur [4], lakin bu kanalın həcmini yoxlanıla bilən məlumatlarla ölçmək mümkün olmadı.
Nəticələr: Özbəkistan
2024-cü ildə dərman idxalı 1,677 milyard $ olub. Türkiyədən idxal 41,0 milyon $-dır (2,4%); 2023-cü ildə bu rəqəm 76,0 milyon $ (4,7%) idi [1]. İdxalın 66,5%-i ümumi reseptli dərmanlar, 8,8%-i antibiotiklərdir (148,3 milyon $). 300215 qrupu cəmi 11,7 milyon $-dır (0,7%) [1]. IQVIA-ya görə bazar 2,428 milyard $-dır; satışların 96%-i apteklərdən həyata keçirilir və bazar milli valyutada 26% böyüyüb. İlk on brenddə xərçəng dərmanı yoxdur [3]. Onkologiyada ödənilməmiş ehtiyacın əlamətləri var: 2010–2022-ci illərdə istifadə olunan 218 şişəleyhinə dərmanın 194-də tədarük nizamsız olduğu üçün ehtiyacı qiymətləndirmək mümkün olmayıb [5]. Onkologiyaya Səhiyyə Nazirliyi büdcəsinin 2,4–4%-i ayrılır, 2025-ci ildə bu məbləğ 16,1 milyon $-dır [6].
Türkiyənin mövqeyi
Türkiyənin dərman ixracı 2024-cü ildə 2,296 milyard $, 2025-ci ildə 2,508 milyard $ olub [2]. Türkiyənin öz məlumatına görə bu üç ölkə onun dərman ixracının 2024-cü ildə 5,2%-ni, 2025-ci ildə 5,8%-ni təşkil edib [1]. Türkiyənin bu ölkələrə ixracı əsasən ümumi reseptli dərmanlar və antibiotiklərdən ibarətdir. 2025-ci ildə Türkiyə dünyaya 748,5 milyon $ dəyərində 300215 qrupu məhsul ixrac edib, lakin bu üç ölkəyə demək olar ki, heç nə göndərməyib [1]. Bu, təkbaşına tələbatın sübutu deyil; məhsulların bu ölkələrdə qeydiyyatda olub-olmadığı ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Müzakirə: onkologiya harada dayanır?
Həcmcə üç ölkənin heç birində onkologiya tələbatın mərkəzində deyil; Qazaxıstanda 300215 qrupu idxal çəkisinin cəmi təxminən 0,3%-ni təşkil edir [1]. Dəyərcə Qazaxıstanın dövlət kanalında aydın yer tutur [1][3]. Azərbaycan üçün bunu təsdiqləyən məlumat yoxdur. Özbəkistanda isə ölçülə bilən bazardan çox, əlçatanlıq problemləri önə çıxır [3][5][6]. Kontekst kimi: ÜST məlumatlarına görə ölümlərin yarıdan çoxu ürək-damar xəstəliklərindən qaynaqlanır (Qazaxıstan 50%, Azərbaycan 52%, Özbəkistan 58%), xərçəngin payı isə müvafiq olaraq 18%, 16% və 8%-dir [7]. Bu paylar tələbatın özü deyil, yalnız kontekstdir.
Məhdudiyyətlər
Gömrük kodları terapevtik (ATC) təsnifatı əvəz etmir. İdxal məlumatları yerli istehsalı göstərmir. IQVIA-nın açıq məlumatlarında terapevtik qruplar üzrə bölgü yoxdur, Azərbaycan üzrə isə yalnız aptek satışları ölçülür. Üç ölkənin heç biri üçün terapevtik qruplar üzrə aktual bazar payını açıq mənbələrdən təsdiqləmək mümkün olmadı. Azərbaycanda onkologiyanı "ən böyük seqment" kimi göstərən model qiymətləndirmələrindən istifadə edilmədi, çünki onların miqyası rəsmi idxal məlumatları və IQVIA ölçmələri ilə uyğun gəlmir [1][3][4].
Nəticə
Məlumatlar regionda tələbatın əsasının ümumi reseptli dərmanlar, antibiotiklər və ürək-damar dərmanları olduğunu göstərir. Türkiyənin ən güclü bazarı birinci tədarükçü olduğu Azərbaycandır. Onkologiya yüksək dəyərli nişdir: Qazaxıstanda dövlət satınalmalarına bağlıdır, Özbəkistanda isə ödənilməmiş ehtiyac sahəsidir. Bu sahəyə yalnız qeydiyyatdan keçmiş məhsullarla və qanuni idxal kanalları vasitəsilə daxil olmaq mümkündür. CSC olaraq bu üç bazarı idxal və satış məlumatları əsasında yaxından izləyirik.
Mənbələr: [1] UN Comtrade, HS 30 üzrə idxal/ixrac məlumatları (idxalçı ölkələrin məlumatı; 2023–2025), comtradeplus.un.org, müraciət tarixi 15.10.2026. [2] İEİS (Türkiyə Əczaçılıq İstehsalçıları Birliyi), xarici ticarət təhlili, dekabr 2024 və dekabr 2025, ieis.org.tr. [3] IQVIA, FACTS from IQVIA – Eurasia, aprel 2026 (MAT 04/2026), iqvia.com. [4] Türkiyə Respublikası Ticarət Nazirliyi, Azərbaycan üzrə sektor hesabatı – əczaçılıq, ticaret.gov.tr. [5] Rajabova N.H., Suyunov N.D. Özbəkistan Respublikasında şişəleyhinə dərmanlara tələbatın təhlili və proqnozu. Vestnik Farmatsii. 2024;1(103):36-48. [6] Anhor.uz, Özbəkistanda onkoloji dərmanlara əlçatanlıq (Səhiyyə Nazirliyinin büdcə məlumatları), 2025. [7] ÜST, Noncommunicable Diseases Country Profiles 2018 (Qazaxıstan, Azərbaycan, Özbəkistan).