Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'da kanser ilaçlarına erişim ve karşılanabilirlik: karşılaştırmalı kanıt derlemesi
GLOBOCAN 2024 kanser yükü, onkoloji ilaçlarının finansmanı ve doğrulanmış fiyat-erişim kanıtları: Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan karşılaştırması.
Özet
Bu anlatı derlemesi, Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'da kanser yükünü, kanser ilaçlarının finansmanını ve bu ilaçların bulunabilirliği ile karşılanabilirliğine ilişkin doğrulanmış kanıtları karşılaştırmaktadır. IARC GLOBOCAN 2024 tahminlerine göre üç ülkede 2024'te toplam yaklaşık 83.600 yeni kanser vakası ve 47.700 kanser ölümü görülmüştür [1,2]. Üç ülke de onkoloji ilaçlarını büyük ölçüde özel devlet mekanizmalarıyla finanse etmektedir; ancak fiyatlar ve cepten harcamalar hakkındaki yayımlanmış kanıt sınırlıdır. Ülke düzeyindeki en güçlü sinyaller, Kazakistan'da yeni kanser ilaçlarının geri ödemeye girişindeki gecikmeler [6] ile Özbekistan'da hormonal kanser tedavilerinin belirgin biçimde yüksek ayakta tedavi fiyatları ve çok düşük tüketimidir [10]. Bölge için ilaç bazında karşılaştırılabilir fiyat verisi bulunamamıştır.
Arka plan
Kanser ilaçları, kamu ilaç bütçelerinin en pahalı kalemleri arasındadır. 82 ülkeden 948 onkoloğun katıldığı küresel bir ankette en öncelikli 20 kanser ilacının evrensel bulunabilirliği düşük ve alt-orta gelirli ülkelerde %9–54, üst-orta gelirli ülkelerde %13–90, yüksek gelirli ülkelerde ise %68–94 aralığında bulunmuş; katastrofik harcama riski düşük gelirli ortamlarda en yüksek çıkmıştır [12]. 126 ülkeyi kapsayan ESMO 2023 küresel güncellemesi, alt-orta ve düşük gelirli ülkelerde DSÖ Temel İlaçlar Model Listesi'ndeki (EML) geleneksel kemoterapi ilaçlarının %40'ının hastalara yalnızca tam bedelle sunulduğunu bildirmiştir [13]. Bu çerçevede bu politika notu, Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan hakkında doğrulanabilir olarak ne bilindiğini sormaktadır.
Yöntem
14–15 Ekim 2026 tarihlerinde resmî istatistikler, mevzuat metinleri ve hakemli literatür üzerinde bir anlatı derlemesi yapılmıştır. Kaynaklar arasında IARC Küresel Kanser Gözlemevi (Eylül 2026'da yayımlanan ve GLOBOCAN 2022'nin yerini alan GLOBOCAN 2024 ülke bilgi notları), DSÖ EML (24. liste, 2025), Avrupa Sağlık Sistemleri ve Politikaları Gözlemevi raporları, resmî mevzuat veri tabanları (adilet.zan.kz, lex.uz) ve ülke adlarını kanser ilacı, erişim, fiyat ve geri ödeme terimleriyle birleştiren Europe PMC/PubMed taramaları yer almaktadır. Yalnızca birincil kaynağa dayandırılabilen rakamlar kullanılmış, haber kaynakları ayrıca belirtilmiştir. Yeni fiyat verisi toplanmamıştır.
Bulgular: Kazakistan
GLOBOCAN 2024, yaklaşık 20,6 milyonluk nüfus için 29.851 yeni kanser vakası ve 16.355 kanser ölümü tahmin etmektedir; en sık görülen kanserler meme (4.489 vaka; %15,0), kolorektal (3.598; %12,1), mide (2.951; %9,9), akciğer (2.798; %9,4) ve prostattır (1.706; %5,7); ölümlerin başında akciğer, mide ve kolorektal kanserler gelir [2]. Garanti Edilen Ücretsiz Sağlık Hizmeti Kapsamı'na (GOBMP/ГОБМП) ilişkin 16 Ekim 2020 tarihli ve 672 sayılı Hükümet Kararı; listesinde kötü huylu tümörlerin de bulunduğu sosyal açıdan önemli hastalıkların tanı ve tedavisini, yatarak tedavide kurum formülerlerine, ayakta tedavide ise onaylı ücretsiz/indirimli ilaç listesine göre ilaç teminini ve kanser taramalarını kapsar [3]. Avrupa Gözlemevi'ne göre zorunlu sosyal sağlık sigortası (OSMS) kapsamında olmayanlar da kanser tedavisine kamu finansmanıyla erişebilmektedir [4]. 11 Şubat 2009 tarihli ve 134 sayılı Hükümet Kararı ile kurulan SK-Pharmacia, GOBMP kapsamındaki devlet ilaç alımlarını birleştiren Tek Distribütör sistemini yürütür [5]. Kazak HTA araştırmacılarının ISPOR 2024 bildirisine göre 2013–2023'te ruhsatlanan 129 yeni kanser ilacının (ATC L01/L02) 31'i (%24) ortalama 35,4 ayda tam erişime, 73'ü (%56) ise ortalama 25,5 ayda Kazakistan Ulusal Formüleri üzerinden yalnızca sınırlı erişime ulaşmıştır [6]. 2,2 milyon hastayı kapsayan 2022 ayakta tedavi verisinde en maliyetli %5'lik kullanıcı grubu kamu ayakta tedavi ilaç harcamasının yaklaşık dörtte üçünü oluşturmuş, yetişkinlerde kanser ve diyabet başlıca maliyet kalemleri olmuştur [7]. 2024'te bir kamu vakfı, 28 Aralık 2023 tarihli 176 sayılı Sağlık Bakanlığı emriyle GOBMP'ye eklenen altı hedefe yönelik kanser ilacını yerel yürütme organlarının sağlamaya hazır olmadığını bildirmiştir (haber kaynağı) [8].
Bulgular: Azerbaycan
GLOBOCAN 2024, yaklaşık 10,3 milyonluk nüfus için 15.251 yeni vaka ve 8.883 ölüm tahmin etmektedir; başlıca kanserler meme (1.659; %10,9), mide (1.459; %9,6), akciğer (1.243; %8,2), kolorektal (876; %5,7) ve prostattır (767; %5,0); ölümlerde mide, akciğer ve karaciğer kanserleri öndedir [2]. Tüm yasal yerleşikler, 2016'da kurulan Zorunlu Sağlık Sigortası Devlet Ajansı'nın yönettiği zorunlu sağlık sigortası kapsamındadır; 2018'de kurulan TƏBİB başlıca kamu sağlık hizmeti sunucusudur. Ayakta tedavi ilaçları yalnızca onkolojinin de dahil olduğu dikey devlet programları içinde karşılanır; diğer ayakta tedavi ilaçları cepten ödenir ve 2021'de sağlık harcamalarının üçte ikisi cepten yapılmıştır [9]. Serbest eczanelerde hormonal kanser tedavilerinin (ATC L02) tüketime göre ağırlıklı fiyatları 2019–2021'de %11 artmıştır; bu ilaçların ayakta tüketimi, kanser prevalansı neredeyse aynı olan Gürcistan'a göre yedi kat düşüktür ve yazarlar bunu kısmen onkoloji ilaçlarının hastane eczaneleri üzerinden dağıtılmasına bağlamaktadır [10]. Azerbaycan'da hastane onkoloji ilaçları için doğrulanmış fiyat verisi bulunamamıştır.
Bulgular: Özbekistan
GLOBOCAN 2024, yaklaşık 36,4 milyonluk nüfus için 38.465 yeni vaka ve 22.509 ölüm tahmin etmektedir; başlıca kanserler meme (4.793; %12,5), kolorektal (3.586; %9,3), serviks (3.147; %8,2), prostat (3.042; %7,9) ve midedir (2.662; %6,9); ölümlerde mide, meme ve akciğer kanserleri öndedir [2]. Devlet sağlık sigortası paketi kanser dahil sosyal açıdan önemli hastalıkları kapsar; ancak DSÖ'ye göre nüfusun önemli bir kesimi için ayakta tedavi ilaçları büyük ölçüde kapsam dışıdır. Cepten harcama sağlık harcamasının yaklaşık %60'ıdır, 2018'de hanelerin %18'i katastrofik sağlık harcaması yaşamıştır; 2021'de ayakta tedavi geri ödeme pilotu başlamış, 2020'den beri tüm ilaçlar için dış referans fiyatlandırmayla tavan fiyat belirlenmektedir [10]. 27 Mayıs 2021 tarihli PP-5130 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı onkolojik bakıma ek bütçe ayırmış (2021'de 60 milyar som, 2022'den itibaren en az 125 milyar som), tıbbi cihaz ve sarf malzemelerinin merkezî alımını onaylamış ve Sağlık Bakanlığı'na hematolojik ve onkolojik hastalıklarda kullanılan ilaç listesini her yıl gözden geçirme görevi vermiştir [11]. 2019–2021'de serbest eczanelerde hormonal kanser tedavilerinin fiyatları %47 artmış, Azerbaycan'ın %231, Gürcistan'ın %140 üzerinde seyretmiş; tüketim ise kanser prevalansı yalnızca %12 düşük olmasına karşın Azerbaycan'dan %91 düşük kalmıştır [10].
Bulgular: ülkeler arası kanıt ve DSÖ EML
DSÖ EML'nin 24. listesi (2025), hedefe yönelik kanser ilaçları arasında imatinibi (kronik miyeloid lösemi, gastrointestinal stromal tümör, Ph+ akut lenfoblastik lösemi), dasatinib ve nilotinibi (imatinibe dirençli KML) ve 'kalite güvenceli biyobenzerler dahil' notuyla rituksimab ile trastuzumabı listeler; filgrastim, pegfilgrastim ve pembrolizumab da aynı notu taşır, bevasizumab ise yalnızca oftalmoloji bölümünde yer alır [14]. 2025 güncellemesi pembrolizumabı metastatik serviks, kolorektal ve küçük hücreli dışı akciğer kanseri için eklemiş ve yalnızca yaşamı en az 4–6 ay uzattığı gösterilen kanser ilaçlarının listelenmesi kuralını sürdürmüştür [15]. Yukarıdaki iki küresel çalışma sonuçları gelir gruplarına göre raporlamaktadır; Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan için doğrulanmış ülke düzeyinde rakam elde edilememiştir [12,13]. Bu ülkelerde kanser ilaçlarına yönelik DSÖ/HAI yöntemiyle yapılmış bir fiyat araştırması bulunamamıştır.
Tartışma
Üç sistem ortak bir model paylaşmaktadır: onkoloji ilaçları özel devlet kanallarıyla finanse edilir; Kazakistan'da GOBMP ve Tek Distribütör, Azerbaycan'da dikey onkoloji programı, Özbekistan'da onkolojiye ayrılmış bütçe kalemleri. Bu modellerde yüksek fiyatlar doğrudan hasta ödemesinden çok bütçe kısıtı olarak ortaya çıkma eğilimindedir: geciken veya sınırlı listeleme (Kazakistan [6]), yeni eklenen ilaçlarda finansman açığı [8] ve düşük ayakta tüketim (Özbekistan [10]). Bu programların dışındaki ilaçlarda, özellikle Azerbaycan ve Özbekistan'da, cepten harcama riski önemini korumaktadır [9,10]. Kanıt bu nedenle temkinli bir sonucu desteklemektedir: karşılanabilirlik, erişimin kapsamını ve hızını sınırlamaktadır; ancak belirli ilaçlar için fiyat farkının büyüklüğü doğrulanmış kamu verileriyle ölçülememektedir.
Sınırlılıklar
GLOBOCAN, ülkeye özgü insidans kaynağı bulunmadığından üç ülkede de insidansı ulusal ölüm verilerinden modellemektedir [2]. Kazakistan erişim çalışması tam bir hakemli makale değil, kongre bildirisidir [6]. Azerbaycan ve Özbekistan fiyat analizi yalnızca 2019–2021'de serbest eczanelerde satılan hormonal tedavileri kapsar, hastane onkoloji ilaçlarını içermez [10]. Mevzuat metinleri güncel konsolide hâlleriyle okunmuştur; uygulama metinden farklı olabilir. Bir bulgu haber kaynağına dayanmaktadır [8].
Sonuç
Doğrulanmış kanıtlar üç ülkede de büyük bir kanser yükünü, onkolojiye ayrılmış devlet finansman kanallarını ve erişim kısıtlarına dair belgelenmiş işaretleri göstermektedir: Kazakistan'da geri ödeme gecikmeleri, Azerbaycan'da devlet programları dışında cepten harcama, Özbekistan'da bazı kanser ilaçlarında yüksek fiyat ve düşük kullanım. Daha güçlü çıkarımlar için ilaç bazında sistematik fiyat ve bulunabilirlik çalışmalarına (örneğin DSÖ/HAI yöntemi) ihtiyaç vardır. CSC olarak bölgedeki kurumların uygun maliyetli ve GDP uyumlu tedarik ihtiyaçlarını takip ediyoruz.
Kaynaklar: [1] Sung H, Filho AM, Laversanne M, Ferlay J, Siegel RL, Soerjomataram I, Jemal A, Bray F. Global cancer statistics 2024: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 34 cancers in 186 countries. CA Cancer J Clin. 2026. doi:10.3322/caac.70090. [2] Ervik M, Laversanne M, Lam F, Colombet M, Ferlay J, Filho AM, Bray F. Global Cancer Observatory: Cancer Today (2024 estimates, version 1.0); country fact sheets Kazakhstan, Azerbaijan, Uzbekistan. Lyon: IARC; 2026. https://gco.iarc.who.int/today (accessed 14 Oct 2026). [3] Government of the Republic of Kazakhstan. Decree No. 672 of 16 October 2020 on the list of the Guaranteed Volume of Free Medical Care (current consolidated edition). https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2000000672. [4] European Observatory on Health Systems and Policies. Kazakhstan: country overview. https://eurohealthobservatory.who.int/countries/kazakhstan/ (accessed 14 Oct 2026). [5] SK-Pharmacia LLP. History (Single Distributor system). https://sk-pharmacy.kz/rus/about/istoriya (accessed 14 Oct 2026). [6] Kostyuk A, Almadiyeva A, Sembayeva B, Balabayev T, Esbatyrova L, Dastan S. Time to reimbursement in Kazakhstan for novel cancer medicines approved during the period 2013-2022 (ISPOR 2024 abstract RWD36). Value Health. 2024;27(6 Suppl 1). https://www.ispor.org/heor-resources/presentations-database/presentation/intl2024-3896/138227. [7] Nazarbayev A, Nurbakyt A, Omirbayeva B, Akhmetzhan A, Kosherbayeva L. Characteristics of high-cost beneficiaries of prescription drugs in Kazakhstan: a cross-sectional study of outpatient data from 2022. Clinicoecon Outcomes Res. 2024;16:827-837. doi:10.2147/CEOR.S470632. [8] Zakon.kz. В ОФ «Казакстан халкына» подняли вопрос закупа лекарств для онкобольных (news report, 16 July 2024). https://www.zakon.kz/sobytiia/6441752-v-of-kazakstan-khalkyna-podnyali-vopros-zakupa-lekarstv-dlya-onkobolnykh.html. [9] Webb E, Gulu T. Health Systems in Action (HSiA) Insights: Azerbaijan, 2024. Copenhagen: European Observatory on Health Systems and Policies, WHO Regional Office for Europe; 2025. https://eurohealthobservatory.who.int/publications/i/health-systems-in-action-2024-azerbaijan. [10] Kadyrova N, Gotham D, Kniazkov S, Aghayev E, Hajibalayev P, Ermatov Z, Azzopardi Muscat N. Trends in cost and consumption of essential medicines for non-communicable diseases in Azerbaijan, Georgia, and Uzbekistan, from 2019 to 2021. PLoS One. 2023;18(12):e0294680. doi:10.1371/journal.pone.0294680. [11] President of the Republic of Uzbekistan. Resolution PP-5130 of 27 May 2021 on further improvement of the system of haematological and oncological services to the population. https://lex.uz/ru/docs/5436851. [12] Fundytus A, Sengar M, Lombe D, Hopman W, Jalink M, Gyawali B, et al. Access to cancer medicines deemed essential by oncologists in 82 countries: an international, cross-sectional survey. Lancet Oncol. 2021;22(10):1367-1377. doi:10.1016/S1470-2045(21)00463-0. [13] Cherny NI, Trapani D, Galotti M, Saar M, Bricalli G, Roitberg F, et al. ESMO Global Consortium Study on the availability, out-of-pocket costs, and accessibility of cancer medicines: 2023 update. Ann Oncol. 2025;36(3):247-262. doi:10.1016/j.annonc.2024.12.005. [14] World Health Organization. The selection and use of essential medicines, 2025: WHO Model List of Essential Medicines, 24th list. Geneva: WHO; 2025. doi:10.2471/B09474. [15] World Health Organization. WHO updates list of essential medicines to include key cancer, diabetes treatments (news release, 5 September 2025). https://www.who.int/news/item/05-09-2025-who-updates-list-of-essential-medicines-to-include-key-cancer--diabetes-treatments.