Onkolojide jenerik ve biyobenzer ilaçlar: Orta Asya'da ihtiyaç ve fırsat var mı?
Jenerik ve biyobenzer kanser ilaçlarının fiyatlara etkisi, AEB ve Özbekistan ruhsat yolları ve Orta Asya'daki karşılanmamış ihtiyaç üzerine kanıt derlemesi.
Özet
Bu politika notu, jenerik ve biyobenzer kanser ilaçlarının fiyatları düşürüp erişimi genişlettiğine dair kanıtları, Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'daki ruhsatlandırma yollarını ve bölgede fiyat engellerine ilişkin doğrulanmış kanıt olup olmadığını incelemektedir. Uluslararası kanıtlar, biyobenzer veya jenerik girişinden sonra fiyatların düştüğünü tutarlı biçimde göstermektedir: DSÖ, trastuzumab biyobenzerlerinin orijinal ürüne göre genellikle yaklaşık %65 daha ucuz olduğunu bildirmektedir [2,3]; AB'de biyobenzere açık onkoloji antikor pazarında tedavi günü başına fiyat 2024'te biyobenzer girişinden önceki döneme göre %37 düşük, hacim ise %68 yüksektir [6]. Bölgede fiyat engellerine dair kanıt mevcut ancak sınırlıdır [16,17]. İhtiyaç makul ve kısmen belgelenmiştir; büyüklüğü henüz kamu verileriyle ölçülememektedir.
Arka plan
Biyobenzerler, ruhsatlı bir referans biyolojik ürüne yüksek derecede benzer olduğu gösterilmiş biyolojik ilaçlardır; jenerikler ise küçük moleküllü ilaçların eşdeğer kopyalarıdır. DSÖ'nün 2020 tarihli ülke ilaç fiyatlandırma politikaları kılavuzu, kalite güvenceli jenerik ve biyobenzer ilaçların kullanımının teşvik edilmesini, erken pazar girişinin sağlanmasını, rekabet yoluyla fiyatların düşürülmesini ve kullanımın artırılmasını güçlü biçimde önermektedir [4]. DSÖ, ilk biyobenzer ön yeterliliğini (prequalification) Aralık 2019'da bir trastuzumab ürününe vermiştir [3]. Eşlik eden derlememiz (Makale A), Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'da devlet finansmanlı onkoloji programlarının yanında erişim kısıtlarına dair belgelenmiş işaretler saptamıştır.
Yöntem
14–15 Ekim 2026'da bir anlatı derlemesi yapılmıştır. DSÖ yayınları ve 24. EML (2025), EMA açıklamaları ve ürün sayfaları (EPAR), IQVIA'nın Avrupa'da biyobenzer rekabeti raporu, Avrasya Ekonomik Komisyonu (AEK) kararlarının konsolide metinleri, Özbekistan mevzuatı (lex.uz) ve onkolojide biyobenzer/jenerik fiyat rekabetine ilişkin Europe PMC/PubMed taramaları incelenmiştir. Yalnızca birincil kaynakta doğrulanan bilgiler kullanılmış; tek tek moleküllerin patent durumu ve yerel ihale fiyatları doğrulanmamıştır.
Bulgular: fiyat etkileri ve pazar yapısı
DSÖ, trastuzumab biyobenzerlerinin orijinal ürüne göre genellikle yaklaşık %65, biyobenzerlerin ise genel olarak orijinallerden yaklaşık %60 daha ucuz olduğunu belirtmekte ve meme kanseri ile lenfoma tedavi maliyetlerindeki belirgin düşüşü trastuzumab ve rituksimab biyobenzerlerinin EML'ye alınması ve ön yeterliliğine bağlamaktadır [2,3]. Çin'den bir sistematik derleme (39 RKÇ ve 10 kohort çalışması), 2022'de bevasizumab, rituksimab ve trastuzumab biyobenzerlerinin referans ilaç maliyetinin %69–90'ı düzeyinde fiyatlandığını ve kullanım payının %54–83'e ulaştığını bildirmiştir [5]. IQVIA'nın 2025 Avrupa raporuna göre AB onkoloji antikor segmentinde (rituksimab, trastuzumab, bevasizumab) 2024'te referans ürünlere göre tedavi günü hacminin %85'i biyobenzerlere aittir; biyobenzere açık pazarda tedavi günü başına fiyat biyobenzer girişinden önceki yıla göre %37 düşük, hacim %68 yüksektir; daha yeni patentli ürünleri de içeren sınıfın tamamında fiyat ise yalnızca %10 düşmüştür [6]. Aynı rapor 2024'te Avrupa'da satılan sekiz bevasizumab, beş rituksimab ve sekiz trastuzumab biyobenzerini listeler [6]. Orijinal ürün üreten şirketler de bu pazarda yer alır: örneğin Pfizer, trastuzumab (Trazimera, 26 Temmuz 2018), bevasizumab (Zirabev, 14 Şubat 2019) ve rituksimab (Ruxience, 1 Nisan 2020) biyobenzerlerinin AB ruhsat sahibidir; referans ürünler Herceptin, Avastin ve MabThera'dır [15]. Küçük moleküllerde Hollanda verileri, imatinibin 2017'de münhasırlığını yitirmesinin ardından 2022'ye kadar hasta başı geri ödemenin %89, toplam imatinib harcamasının %95 azaldığını, patentli rakip TKİ'lerin fiyatlarının ise yakınsamadığını göstermektedir [7].
Bulgular: birbirinin yerine kullanılabilirlik ve temel ilaç statüsü — EMA ve İlaç Ajansları Başkanları (HMA) ortak açıklamalarında (EMA/627319/2022), AB'de onaylanan biyobenzerlerin referans ürünle veya aynı referansın başka bir biyobenzeriyle birbirinin yerine kullanılabilir olduğunu, hekim kontrolünde geçiş ve eczane düzeyinde ikame kararlarının ise üye devletlere ait olduğunu belirtmiştir [8]. DSÖ 2021'de, listelenmiş biyolojiklerin kalite güvenceli biyobenzerlerinin birbirinin yerine kullanılabilir ve ülke düzeyinde seçim ve alıma uygun kabul edilmesini önermiştir [2]. 24. EML (2025); rituksimab, trastuzumab, filgrastim, pegfilgrastim, pembrolizumab (belirli endikasyonlarda atezolizumab, semiplimab ve nivolumab terapötik alternatif olarak), blinatumomab ve asparaginaz için 'kalite güvenceli biyobenzerler dahil' notunu taşır; kalite güvenceli jenerik ve biyobenzerlerin ülke düzeyinde seçilmesini önerir ve imatinib, dasatinib ile nilotinibi küçük moleküllü hedefe yönelik tedaviler olarak listeler [1].
Bulgular: ruhsatlandırma yolları
Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) üyesi Kazakistan'da ilaçlar, AEK Konseyi'nin 3 Kasım 2016 tarihli 78 sayılı Kararı ile onaylanan Kurallara göre ruhsatlandırılır; biyobenzer dosyalarına ilişkin bölüm, tek bir referans biyolojik ürünle karşılaştırmalı çalışmalar ister ve bu çalışmalar, aynı tarihli 89 sayılı Kararla onaylanan ve benzer biyolojik ilaçlara ayrı bir bölüm ayıran AEB biyolojik ilaç araştırma kurallarına göre yürütülür [9,10]. Uzman değerlendirmesini Ulusal İlaç ve Tıbbi Cihaz Ekspertiz Merkezi (NCELS) yapar; merkez, 30 Haziran 2021'den beri yeni ruhsat başvurularının yalnızca AEB prosedürleriyle kabul edildiğini bildirmiştir [11]. Özbekistan 11 Aralık 2020'den beri karar alma hakkı olmayan bir AEB gözlemci devletidir [12]; 19 Ağustos 2025 tarihli UP-137 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'ne göre 1 Ekim 2025'ten itibaren DSÖ Listeli Otoriteler (WLA) veya DSÖ Küresel Kıyaslama Aracı'na göre olgunluk düzeyi 4'teki otoritelerce ruhsatlanmış ilaçlar Özbekistan'da tanıma yoluyla ruhsatlandırılır ve bu yolla ruhsatlanan DSÖ ön yeterlilikli ilaçlar ulusal GMP sertifikası şartından muaftır [13]. AEB çerçevesi dışında kalan Azerbaycan kendi ulusal ruhsat prosedürünü uygular. Patent açısından Kazakistan ve Azerbaycan Avrasya Patent Sözleşmesi'ne taraftır, Özbekistan değildir; bu nedenle her molekülün patent durumu hem ulusal hem Avrasya sicillerinde kontrol edilmelidir [14]; tek tek moleküllerin patent durumu bu derlemede doğrulanmamıştır.
Bulgular: bölgede karşılanmamış ihtiyaç ve fiyat engelleri — GLOBOCAN 2024, üç ülkede 2024'te toplam 10.941 yeni meme kanseri (Kazakistan 4.489; Azerbaycan 1.659; Özbekistan 4.793), 2.577 lösemi ve 1.612 Hodgkin dışı lenfoma vakası tahmin etmektedir; bunlar, jenerik veya biyobenzer versiyonu bulunan EML ilaçlarının kullanıldığı hastalık gruplarıdır, ancak her ilaç hastaların yalnızca bir alt grubu için endikedir [19]. Kazakistan'da 2013–2023'te ruhsatlanan yeni kanser ilaçlarının %24'ü ortalama 35,4 ayda tam geri ödemeye ulaşmıştır [17]. Özbekistan'da hormonal kanser tedavilerinin ayakta tedavi fiyatları Azerbaycan'ın %231 üzerinde, tüketimi ise %91 altındadır [16]. Küresel olarak öncelikli kanser ilaçlarında katastrofik harcama riski düşük gelirli ortamlarda yoğunlaşmaktadır [18]. Kazakistan, Azerbaycan veya Özbekistan'da onkolojide orijinal ve biyobenzer ilaç fiyatlarını doğrudan karşılaştıran doğrulanmış bir çalışma bulunamamıştır.
Tartışma
İhtiyaç var mı? Kanıtlar koşullu bir 'evet'i desteklemektedir. Uluslararası düzeyde jenerik ve biyobenzer girişini defalarca aynı moleküllerde daha düşük fiyatlar ve daha yüksek kullanım izlemiştir [2,5,6,7]; DSÖ de bunu sağlayan politikaları açıkça önermektedir [4]. Bölgede belgelenen işaretler (Kazakistan'da yeni kanser ilaçlarının yavaş ve kısmi geri ödemesi, Özbekistan'da bazı kanser ilaçlarında yüksek fiyat ve düşük kullanım, Azerbaycan'da devlet programları dışındaki cepten harcama), en azından imatinib, trastuzumab, rituksimab ve bevasizumab gibi patent koruması sona ermiş moleküller için daha uygun fiyatlı eşdeğerlerin hafifletebileceği karşılanabilirlik kısıtlarıyla uyumludur. Ancak tasarrufun büyüklüğü geniş ölçüde değişir (Çin'deki %10–31 indirimden Avrupa'daki daha derin düşüşlere kadar) ve alım tasarımına bağlıdır; patentli ilaçlar için geçerli değildir, bu nedenle AB'de sınıfın tamamında fiyat yalnızca %10 düşmüştür [5,6]. Bölgede belgelenen boşlukların bir kısmı, jenerik ve biyobenzerlerin çözemeyeceği yeni patentli ilaçlarla ilgilidir [17].
Sınırlılıklar
Fiyat etkisi verileri Avrupa ve Çin'den gelmektedir ve Orta Asya alım sistemlerine doğrudan aktarılamayabilir. IQVIA verileri ticari ve toplulaştırılmıştır. Bölgesel kanıt, bir kongre bildirisi ve hormonal tedavileri kapsayan bir serbest eczane çalışmasıyla sınırlıdır [16,17]. Üç ülkede belirli moleküllerin patent bitiş tarihleri, yerel ruhsat durumu ve ihale fiyatları doğrulanmamıştır; bölge için ilaç bazında orijinal-biyobenzer fiyat karşılaştırması bulunamamıştır.
Sonuç
Doğrulanmış uluslararası kanıtlar, kalite güvenceli jenerik ve biyobenzerlerin fiyatları düşürdüğünü, AB düzenleyicileri ile DSÖ'nün biyobenzerleri birbirinin yerine kullanılabilir kabul ettiğini göstermektedir; Kazakistan (AEB prosedürleri) ve Özbekistan (DSÖ listeli ve olgunluk düzeyi 4 otoritelerin ruhsatlarının tanınması) tanımlı ruhsat yolları sunmaktadır. Bölgedeki karşılanmamış ihtiyaç gerçektir ancak eksik belgelenmiştir; fırsatın büyüklüğünü ölçmek için ilaç bazında fiyat izlemesi gerekir. CSC olarak bölgedeki kurumların uygun maliyetli ve GDP uyumlu tedarik ihtiyaçlarını takip ediyoruz.
Kaynaklar: [1] World Health Organization. The selection and use of essential medicines, 2025: WHO Model List of Essential Medicines, 24th list. Geneva: WHO; 2025. doi:10.2471/B09474. [2] World Health Organization. Biosimilars: expanding access to essential biologic therapies (13 February 2025). https://www.who.int/news/item/13-02-2025-biosimilars--expanding-access-to-essential-biologic-therapies. [3] World Health Organization. WHO prequalifies first biosimilar medicine to increase worldwide access to life-saving breast cancer treatment (news release, 18 December 2019). https://www.who.int/news/item/18-12-2019-who-prequalifies-first-biosimilar-medicine-to-increase-worldwide-access-to-life-saving-breast-cancer-treatment. [4] World Health Organization. WHO guideline on country pharmaceutical pricing policies, 2nd ed. Geneva: WHO; 2020 (news release, 28 September 2020). https://www.who.int/news/item/28-09-2020-who-publishes-pricing-policy-guideline-to-improve-affordable-access-to-medicines. [5] Luo X, Du X, Li Z, Liu J, Lv X, Li H, et al. Clinical benefit, price, and uptake for cancer biosimilars vs reference drugs in China: a systematic review and meta-analysis. JAMA Netw Open. 2023;6(10):e2337348. doi:10.1001/jamanetworkopen.2023.37348. [6] Newton M, Stoddart K, Arias A. The Impact of Biosimilar Competition in Europe (2025 edition). IQVIA white paper; January 2026. https://www.iqvia.com/-/media/iqvia/pdfs/library/white-papers/2026/iqvia-the-impact-of-biosimilar-competition-in-europe-2026-01-26-forweb.pdf. [7] Marsman T, van Straaten W, Koolman X. Prices and prescribing of competing cancer medicines in Dutch hospitals after imatinib loss of exclusivity: a retrospective claims analysis. Health Policy. 2026;174:105775. doi:10.1016/j.healthpol.2026.105775. [8] European Medicines Agency; Heads of Medicines Agencies. Statement on the scientific rationale supporting interchangeability of biosimilar medicines in the EU. EMA/627319/2022. https://www.ema.europa.eu/en/documents/public-statement/statement-scientific-rationale-supporting-interchangeability-biosimilar-medicines-eu_en.pdf. [9] Council of the Eurasian Economic Commission. Decision No. 78 of 3 November 2016 on the Rules for registration and expertise of medicinal products for medical use (consolidated text). https://rulaws.ru/acts/Reshenie-Soveta-Evraziyskoy-ekonomicheskoy-komissii-ot-03.11.2016-N-78/. [10] Council of the Eurasian Economic Commission. Decision No. 89 of 3 November 2016 on the Rules for conducting studies of biological medicinal products of the EAEU (consolidated text). https://legalacts.ru/doc/reshenie-soveta-evraziiskoi-ekonomicheskoi-komissii-ot-03112016-n-89/. [11] Informburo.kz. Чтобы лекарство не стало ядом: в НЦЭЛС рассказали, зачем нужна экспертиза лекарств и как она проводится (22 December 2022). https://informburo.kz/special/ctoby-lekarstvo-ne-stalo-yadom-v-ncels-rasskazali-zacem-nuzna-ekspertiza-lekarstv-i-kak-ona-provoditsya. [12] Eurasian Economic Commission. Observer state status at the EAEU. https://eec.eaeunion.org/en/comission/department/dep_razv_integr/mezhdunarodnoe-sotrudnichestvo/o-statuse-gosudarstva-nablyudatelya.php. [13] President of the Republic of Uzbekistan. Decree UP-137 of 19 August 2025 on additional measures to regulate the circulation of medicines and medical devices. https://lex.uz/ru/docs/7697214. [14] Eurasian Patent Organization. States party to the Eurasian Patent Convention. https://www.eapo.org/en/about-eapo/states-party-to-the-convention/. [15] European Medicines Agency. EPARs: Trazimera (trastuzumab), Zirabev (bevacizumab), Ruxience (rituximab). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/trazimera; https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/zirabev; https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ruxience. [16] Kadyrova N, Gotham D, Kniazkov S, Aghayev E, Hajibalayev P, Ermatov Z, Azzopardi Muscat N. Trends in cost and consumption of essential medicines for non-communicable diseases in Azerbaijan, Georgia, and Uzbekistan, from 2019 to 2021. PLoS One. 2023;18(12):e0294680. doi:10.1371/journal.pone.0294680. [17] Kostyuk A, Almadiyeva A, Sembayeva B, Balabayev T, Esbatyrova L, Dastan S. Time to reimbursement in Kazakhstan for novel cancer medicines approved during the period 2013-2022 (ISPOR 2024 abstract RWD36). Value Health. 2024;27(6 Suppl 1). https://www.ispor.org/heor-resources/presentations-database/presentation/intl2024-3896/138227. [18] Fundytus A, Sengar M, Lombe D, Hopman W, Jalink M, Gyawali B, et al. Access to cancer medicines deemed essential by oncologists in 82 countries: an international, cross-sectional survey. Lancet Oncol. 2021;22(10):1367-1377. doi:10.1016/S1470-2045(21)00463-0. [19] Ervik M, Laversanne M, Lam F, Colombet M, Ferlay J, Filho AM, Bray F. Global Cancer Observatory: Cancer Today (2024 estimates, version 1.0). Lyon: IARC; 2026. https://gco.iarc.who.int/today (accessed 14 Oct 2026).