Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'da hangi ilaç gruplarına talep var? İthalat verileriyle analiz
UN Comtrade ve IQVIA verilerine göre üç ülkede ilaç talebinin merkezinde genel reçeteli ilaçlar var; onkoloji ise yalnızca Kazakistan'da değer olarak öne çıkıyor.
Özet
Bu çalışma Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'da talebin hangi ilaç gruplarında yoğunlaştığını ve kanser ilaçlarının bu tablodaki yerini inceliyor. Bulgulara göre üç ülkede de talebin merkezinde genel reçeteli ilaçlar, antibiyotikler ve vitaminler var. Onkoloji, hacim olarak talebin merkezinde değil. Değer olarak yalnızca Kazakistan'da, devlet alım kanalında üst sıralarda yer alıyor. Azerbaycan ve Özbekistan'da ise ölçülebilir büyük bir pazardan çok karşılanmamış bir ihtiyaç alanı görünümünde [1][3].
Yöntem
Üç ülkenin 2023–2025 ilaç ithalatı, UN Comtrade'in gümrük tarife (HS) kodu bazındaki verileriyle incelendi; rakamlar ithalatçı ülkenin beyanına dayanıyor [1]. Pazar büyüklüğü, satış kanalı ve en çok satan markalar için IQVIA'nın Nisan 2026 tarihli kamuya açık Avrasya verileri kullanıldı [3]. Türkiye'nin ilaç ihracatı için İEİS raporlarına başvuruldu [2]. Önemli bir not: Kanser ilaçlarının ayrı bir gümrük kodu yok. Monoklonal antikorların çoğu HS 300215 kodunda yer alıyor; ancak bu kod immünoloji ve nadir hastalık biyolojiklerini de kapsıyor. Bu nedenle 300215 yalnızca kaba bir üst sınır göstergesi olarak kullanıldı.
Bulgular: Kazakistan
2024'te ilaç ithalatı 2,343 milyar $ oldu; bunun 104,5 milyon $'ı (%4,5) Türkiye'den geldi. 2025'te toplam 2,712 milyar $'a, Türkiye'den gelen kısım 140,1 milyon $'a yükseldi [1]. İthalatın %54,5'i genel reçeteli ilaçlardan (HS 300490) oluşuyor. Monoklonal antikorları da içeren 300215 grubu 270,4 milyon $ ile ithalatın %11,5'ini oluşturuyor. Kilogram başına değeri yaklaşık 2.372 $, genel ilaçlarda ise yaklaşık 55 $ [1]. IQVIA'ya göre pazar 2,411 milyar $ ve %41'i devlet kanalı. En çok satan 10 markanın 3'ü onkoloji ilacı (pembrolizumab, osimertinib, ruksolitinib); toplam payları %2,85 ve satışların tamamı devlet kanalında. Perakendede ise antibiyotik, kalp-damar ve sindirim ilaçları öne çıkıyor [3].
Bulgular: Azerbaycan
2024'te ilaç ithalatı 507,6 milyon $; Türkiye 99,1 milyon $ (%19,5) ile birinci tedarikçi. 2025'te Türkiye'nin payı %21,0'a (110,8 milyon $) çıktı [1]. İthalatın %72,4'ü genel reçeteli ilaçlar. Antibiyotik ithalatının %29,6'sı Türkiye'den geliyor. 300215 grubu ise yalnızca 6,4 milyon $ (%1,3) [1]. IQVIA'nın yalnızca eczane satışlarını ölçen verisine göre pazar 730 milyon $. En çok satan 10 markanın 6'sı kalp-damar ve antitrombotik ilaçlar; ilk 10'da onkoloji yok. En büyük 10 şirketin 4'ü Türk firması: Gen, Nobel, Vefa ve Abdi İbrahim (toplam %8,74) [3]. Onkoloji ilaçları devlet programları kapsamında da sağlanıyor [4]; ancak bu kanalın büyüklüğü doğrulanabilir verilerle ölçülemedi.
Bulgular: Özbekistan
2024'te ilaç ithalatı 1,677 milyar $. Türkiye'den gelen kısım 41,0 milyon $ (%2,4); 2023'te bu rakam 76,0 milyon $ (%4,7) idi [1]. İthalatın %66,5'i genel reçeteli ilaçlar, %8,8'i antibiyotikler (148,3 milyon $). 300215 grubu yalnızca 11,7 milyon $ (%0,7) [1]. IQVIA'ya göre pazar 2,428 milyar $; satışların %96'sı eczanelerden yapılıyor ve pazar yerel para birimiyle %26 büyüdü. İlk 10 markada onkoloji yok [3]. Onkolojide karşılanmamış ihtiyacın işaretleri var: 2010–2022'de kullanılan 218 antitümör ilacın 194'ünde tedarik düzensiz olduğu için ihtiyaç tahmini yapılamamış [5]. Onkolojiye ayrılan pay Sağlık Bakanlığı bütçesinin %2,4–4'ü; 2025'te bu tutar 16,1 milyon $ [6].
Türkiye'nin konumu
Türkiye'nin ilaç ihracatı 2024'te 2,296 milyar $, 2025'te 2,508 milyar $ oldu [2]. Türkiye'nin kendi beyanına göre bu üç ülke, ilaç ihracatının 2024'te %5,2'sini, 2025'te %5,8'ini oluşturuyor [1]. Türkiye'nin bu ülkelere ihracatı ağırlıkla genel reçeteli ilaçlar ve antibiyotiklerden oluşuyor. Türkiye 2025'te dünyaya 748,5 milyon $ değerinde 300215 grubu ürün ihraç etti; ancak bu üç ülkeye sevkiyatı neredeyse sıfır [1]. Bu durum tek başına talebin kanıtı değildir; ürünlerin bu ülkelerde ruhsatlı olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Tartışma: Onkoloji nerede duruyor?
Hacim olarak üç ülkede de onkoloji talebin merkezinde değil; 300215 grubu Kazakistan'da ithalat ağırlığının yalnızca yaklaşık %0,3'ünü oluşturuyor [1]. Değer olarak Kazakistan'da, devlet kanalında belirgin bir yer tutuyor [1][3]. Azerbaycan'da bu yönde doğrulanmış bir kanıt yok. Özbekistan'da ise ölçülebilir bir pazardan çok erişim sorunu öne çıkıyor [3][5][6]. Bağlam olarak: DSÖ verilerine göre ölümlerin yarısından fazlası kalp-damar hastalıklarından kaynaklanıyor (Kazakistan %50, Azerbaycan %52, Özbekistan %58). Kanserin payı sırasıyla %18, %16 ve %8 [7]. Bu oranlar talebin kendisi değil, yalnızca tabloyu anlamaya yardımcı bir bağlam.
Sınırlılıklar
Gümrük kodları tedavi grubu sınıflandırmasının (ATC) yerini tutmaz. İthalat verisi yerli üretimi göstermez. IQVIA'nın kamuya açık verilerinde tedavi grubu kırılımı yok ve Azerbaycan için yalnızca eczane satışları ölçülüyor. Üç ülkenin hiçbiri için tedavi grubuna göre güncel pazar payı kamuya açık kaynaklarda doğrulanamadı. Azerbaycan'da onkolojiyi "en büyük segment" olarak gösteren model tahminleri, resmi ithalat verisi ve IQVIA ölçümleriyle ölçek olarak uyuşmadığı için kullanılmadı [1][3][4].
Sonuç
Verilere göre bölgede talebin temeli genel reçeteli ilaçlar, antibiyotikler ve kalp-damar ilaçları. Türkiye'nin en güçlü olduğu pazar, birinci tedarikçi konumundaki Azerbaycan. Onkoloji yüksek değerli bir niş: Kazakistan'da devlet alımlarına bağlı, Özbekistan'da ise karşılanmamış bir ihtiyaç alanı. Bu alana yalnızca ruhsatlı ürünler ve yasal ithalat kanallarıyla girilebilir. CSC olarak bu üç pazarı ithalat ve satış verileri ışığında yakından takip ediyoruz.
Kaynaklar: [1] UN Comtrade, HS 30 ithalat/ihracat verileri (ithalatçı beyanı; 2023–2025), comtradeplus.un.org, erişim 15.10.2026. [2] İEİS, Aralık 2024 ve Aralık 2025 Dış Ticaret Analizi, ieis.org.tr. [3] IQVIA, FACTS from IQVIA – Eurasia, Nisan 2026 (MAT 04/2026), iqvia.com. [4] T.C. Ticaret Bakanlığı, Azerbaycan Sektörel Rapor – Eczacılık/İlaç, ticaret.gov.tr. [5] Rajabova N.H., Suyunov N.D., Özbekistan'da antitümör ilaç ihtiyacının analizi ve tahmini, Vestnik Farmatsii 2024;1(103):36-48. [6] Anhor.uz, Özbekistan'da onkoloji ilaçlarına erişim (Sağlık Bakanlığı bütçe verileri), 2025. [7] DSÖ, Noncommunicable Diseases Country Profiles 2018 (Kazakistan, Azerbaycan, Özbekistan).